´Ad fontes´ is het motto van Sebastien Valkenberg. Ofwel: terug naar de bron. In zijn columns, essays en spreekbeurten grijpt hij terug op het denkwerk van grote filosofen. Zij bieden het beste weerwerk tegen slordig redeneren, modieuze denkbeelden en fact free filosofie.

Nee, godsdienst valt niet zomaar vrij te pleiten

Compassionate_hands

Gaat de Britse schrijfster Karen Armstrong, gespecialiseerd in religie, in op de moslimterreur in Parijs als ze naar Nederland komt? Op 16 januari houdt ze de negende Winternachtenlezing in het Haagse Theater aan het Spui. Zwijgen over Parijs zou raar zijn, gezien het thema van de lezing: geweld en religie. Onlangs nog publiceerde ze In naam van God (2014) over dit onderwerp.

Het laat zich raden hoe de avond verloopt. Allereerst zal de zaal afgeladen zijn. Armstrong mag wereldwijd rekenen op een miljoenenpubliek. Vervolgens krijgt haar gehoor ongetwijfeld te horen dat religie onterecht wordt geassocieerd met geweld. Het is juist een bron van compassie.

Dit stokpaardje van Armstrong doet de wenkbrauwen fronzen. De aanslag op Charlie Hebdo is slechts de laatste in een hele lange stoet aan terreurdaden uit naam van Allah. Het nieuws van de afgelopen maanden werd gedomineerd door de doodseskaders van IS die door Irak en Syrië trekken. IS staat voor alle duidelijkheid voor Islamitische Staat.

Het typische armstrongiaanse verweer: dit betreft excessen. Deze zijn het gevolg van niet-religieuze factoren. Mensen hebben nu eenmaal last van machtshonger; de internationale politiek is vaak cynisch en opportunistisch; politieke en sociaal-economische achterstelling leiden tot wanhoopsdaden.

In wezen is het geloof de brenger van allerlei moois. Ondanks de onderlinge verschillen zouden godsdiensten dezelfde heilzame les leren. ,,Het principe van compassie of mededogen ligt ten grondslag aan alle religieuze, ethische en spirituele tradities,” staat er in het Handvest voor compassie. Een paar jaar terug werd dit op initiatief van Amstrong gelanceerd. Doel van het Handvest, inmiddels vertaald in meer dan dertig talen, is om mensen en groepen aan te sporen tot vreedzaam en humaan samenleven.

,,Compassie is onze drijfveer om ons onvermoeibaar in te zetten voor het verzachten van het leed van onze medeschepselen,” staat in het Handvest, ,,om terug te treden uit het middelpunt van onze wereld en een ander voor het voetlicht te plaatsen, en om recht te doen aan de onschendbare heiligheid van ieder mens en een ieder, zonder enige uitzondering, te behandelen met volstrekte waardigheid, billijkheid en respect.”

Zou het? Dit alles was ver te zoeken toen de gebroeders Kouachi de burelen van Charlie Hebdo binnendrongen. Weinig verzachting ,,van het leed van onze medeschepselen” ook bij het groepje IS’ers dat eind vorig jaar bovenop een appartementencomplex klom om er een homo, als straf voor zijn geaardheid, van af te werpen. Zoals met alle splatterfilms van IS gingen ook deze beelden het internet over.

Maar ongetwijfeld mogen we dit de islam niet aanrekenen. Da’s makkelijk redeneren op deze manier. De Leidse rechtsfilosoof Paul Cliteur typeert deze ontsnappingstruc als volgt in Het monotheïstisch dilemma (2010). ,,Als religie met iets goeds verbonden lijkt, dan drukt zich daarin de ‘ware aard’ van religie uit. Lijkt religie verbonden met iets moreel verwerpelijks, dan is dat altijd te wijten aan ‘iets anders dan de religie zelf’ (fundamentalisme, gevaarlijke gekken, politieke ontwikkelingen enzovoort.)”

De blije interpretatie van Armstrong vergt echter hermeneutische acrobatiek van de buitencategorie. De heilige teksten en het lesmateriaal staan namelijk vol passages waarvan de strekking even dubieus als zonneklaar is. Nee, mevrouw Armstrong, het straatje van de godsdienst laat zich niet zomaar schoon vegen. Daarvoor zijn de bronnen toch echt iets te expliciet.

Hun bloeddorst konden de Kouachi’s onder meer legitimeren vanuit Soera 9:61 uit de koran. Vermoedelijk baseerde ayatollah Khomeini zich hier ook op toen hij 25 jaar geleden de fatwa uitsprak over schrijver Salman Rushdie. In de soera in kwestie staat: ,,Voor hen die de Gezant van God [de Profeet, red.] leed aandoen is er een pijnlijke bestraffing.”

Een eenmalige uitglijder? Het tegendeel is waar. De leerboeken weten ook raad met sodomie, het misdrijf dat IS-strijders menen te moeten bestrijden. Het is net alsof ze De weg van de moslim van AboeBakr Djaber El Djezeïri hebben gelezen en het geleerde in de praktijk brengen. De profeet Mohammed droeg op wie zich schuldig maakte aan sodomie te doden, maar hoe doe je dat? De weg van de moslim behandelt verschillende opties. Eén daarvan luidt: ,,Men zoekt de hoogste constructie, waarvan men ze vanaf het terras met het hoofd naar beneden gooit. Vervolgens doodt men ze met stenen.”

Overigens staat het christendom er ook niet bijster fraai op. Eerlijk is eerlijk: er bestaat geen christelijke tegenhanger van IS, maar om te zeggen dat de bijbel een bron van compassie is nou nee. Maarten ‘t Hart heeft in De Schrift betwist (2003) een inventarisatie gemaakt van het aantal doden in dit boek dat door of in naam van God is omgebracht. De teller stopt bij ruim 600.000 slachtoffers.

Zonder twijfel lukt het apologeten als Armstrong om godsdiensten vrij te pleiten. Laten we for the sake of the argument aannemen dat de hogere uitlegkunst inderdaad blootlegt hoe vreedzaam ze in werkelijkheid zijn. Maar dan nog. Er zijn zat teksten waarvoor we ons überhaupt niet in zulke bochten hoeven te wringen. Zie On Liberty (1859) van John Stuart Mill of andere kernteksten uit het liberalisme. Deze bevatten geen angel die er eerst uit moet wegens geweldverheerlijking en homohaat.

Haar laatste restje geloofwaardigheid verliest Armstrong als ze reageert op atheïsten als Sam Harris. Onlangs reageerde ze in het online magazine Salon (23 oktober 2014) op diens uitspraak dat geweld inherent is aan de islam. ,,Het vervult me met wanhoop, omdat dit het soort praat is dat leidde tot de concentratiekampen in Europa.” Ineens was het gedaan met ,,de onschendbare heiligheid van ieder mens”, diens ,,waardigheid” en al die andere fraaie begrippen uit het Handvest van Armstrong. Je zou denken dat het mogelijk is om iemand met een andere mening met ,,billijkheid en respect” te bejegenen, om het in haar eigen idioom te zeggen. In plaats daarvan kon godsdienstcriticus Harris een ‘Godwin’ krijgen. Kennelijk mag je alleen rekenen op compassie zolang je bij Armstrong in de smaak valt.

Bron: NRC Handelsblad 13 januari 2015