´Ad fontes´ is het motto van Sebastien Valkenberg. Ofwel: terug naar de bron. In zijn columns, essays en spreekbeurten grijpt hij terug op het denkwerk van grote filosofen. Zij bieden het beste weerwerk tegen slordig redeneren, modieuze denkbeelden en fact free filosofie.

‘Het socialistische idee van een grote ruif met subsidies werkt corrumperend’

Ruif_kinderboerderij

Het gangbare beeld is dat de verzorgingsstaat de afgelopen jaren almaar verder is uitgekleed. Ging het maar zo, verzucht emeritus hoogleraar medische ethiek en Eerste Kamerlid (VVD) Heleen Dupuis in haar bijdrage aan de bundel ‘Nederland in ideeën’. Die bevat een verzameling ‘inzichten en innovaties die ons land verander(d)en’. Dupuis behandelt het idee van de verzorgingsstaat. Of liever: de karikatuur die hij van zichzelf geworden is. “Er is iets fundamenteel fout met de verhouding tussen burgers en de overheid”, legt ze uit in een gesprek. “We zijn in een absurde situatie beland.”

Beschrijft u die ‘absurde situatie’ eens.
“Het rondpompen van geld door de overheid neemt krankzinnige vormen aan. Onlangs werd bekend dat 90 procent van de huishoudens enige vorm van subsidie geniet, van huurtoeslag tot gratis schoolboeken. Nederland is een van de rijkste landen ter wereld, maar tegelijk maakt zowat iedereen gebruik van sociale voorzieningen. Dat is voor mij een aanwijzing dat we het systeem verkeerd hebben ingericht. Eerst belast de overheid de huishoudens zo stevig dat er nog maar weinig besteedbaar inkomen overblijft. Als die huishoudens vervolgens niet rondkomen, gaat de overheid regelingen optuigen om hen tegemoet te komen. We zijn in een vicieuze cirkel beland. Dit systeem moet een keer klappen.”

In uw bijdrage aan ‘Nederland in ideeën’ gaat u nog een stap verder. U noemt deze ontwikkeling gevaarlijk.
“Allereerst leidt die wildgroei aan regelingen tot een overheid die steeds verder uitdijt. Vanwege de stijgende uitvoeringskosten is dat niet vol te houden. Maar een tweede gevaar is de suggestie dat mensen niet voor zichzelf kunnen zorgen. De overheid wekt de illusie dat ze de Grote Hulpverlener is. Zit er iets tegen, dan kunnen we bij haar terecht. Die verwachting moet de overheid niet wekken. Begrijp me niet verkeerd, ze is heel belangrijk, onder meer om een bestaansminimum te garanderen voor de allerzwaksten. Je hebt altijd een groep mensen die echt niet kan werken. Maar dat kan hooguit voor tien procent van de huishoudens gelden. Niet voor de 90 procent die nu subsidie ontvangt.”

Hoe verhoudt uw betoog zich tot de heersende opvatting dat de verzorgingsstaat steeds kariger wordt?
“Het begint met de observatie dat we in een vicieuze cirkel zitten. Ben je bereid om die te accepteren? Partijen als de SP willen niet inzien dat dit model onhoudbaar is. Het klopt dat ik de uitgaven fors wil terugdringen. Minder subsidie leidt inderdaad tot minder overheidsgeld voor huishoudens. Met als gevolg dat er alarm wordt geslagen over afbraakbeleid en uitkleding van de sociale voorzieningen. Dat is onjuist, de SP vertelt zo het halve verhaal. Ze zegt er niet bij dat minder subsidies óók leidt tot minder belastingen en premies. En dat komt weer ten goede van het netto inkomen, in de eerste plaats dat van de middenklasse. Deze groep wordt nu het hardst getroffen.”

Critici zullen zeggen: logisch dat u voor een terugtredende overheid bent, u bent liberaal.
“Klopt, en uit overtuiging. Het liberalisme neemt burgers serieus als handelende personen, waar het socialisme hen afhankelijk maakt. In beginsel moet iedereen voor zichzelf zorgen en zoveel mogelijk beslissen over zijn inkomen. Alleen gaat dat niet, omdat de overheid zoveel geld afpakt. Ja, er moeten belasting geïnd en premies geheven worden. Maar op een veel kleinere schaal dan het geval is. Niet alleen is het onmogelijk om op de huidige voet door te gaan. Ook werkt het socialistische idee van een grote ruif met subsidies corrumperend.”

Kunt u dat toelichten?
“Het ruifidee leidt tot spilzucht. Je ziet het overal, ook in de gezondheidszorg. Er gaan miljarden in om. Zelf betalen we premie, de werkgever neemt een stukje voor zijn rekening, en ook via de eerste belastingschijf komt er het nodige binnen. Maar uiteindelijk ziet niemand welke prijskaartje er hangt aan een behandeling. De patiënt niet, maar ook de arts niet. Er is alleen die enorme pot met algemene middelen. Vanwege de anonimiteit ervan nodigt die eerder uit tot nog grotere uitgaven dan tot zuinigheid.”

U pleit voor de afschaffing van de karikatuur van de verzorgingsstaat. Hoe hoopvol bent u?
“Niet. Er is nauwelijks besef van die karikatuur. We zijn al die subsidies doodgewoon gaan vinden. Terwijl dat Nederland heeft gemaakt tot de meest gepamperde samenleving die er is. Hoog tijd voor de terugweg dus. Maar ik zie het niet snel gebeuren. Misschien wordt de urgentie in de Eerste Kamer nog enigszins gevoeld, maar in de Tweede Kamer absoluut niet. Dus nee, erg hoopvol ben ik niet. Maar ik blijf het wel zeggen.”

Ook omdat u filosoof bent? Filosofen houden zich tenslotte bezig met de kwaliteit van onze redeneringen.
“Zeker. Kijk, we moeten terug naar de oorspronkelijke taakstelling van de overheid. De Amerikaanse filosoof John Rawls heeft daartoe het gedachte-experiment van de originele positie bedacht. De huidige lappendeken aan subsidies is in de loop van de jaren gegroeid. Niemand zou het zo bedenken als hij de samenleving zou moeten inrichten. Met de originele positie dwingt Rawls ons terug te gaan naar wat ook alweer de kerntaken zijn van een overheid. Ze moet zorgen voor de openbare orde, voor de infrastructuur, voor ziekenhuizen en scholen. Maar daar houdt het wel zo’n beetje op. Filosofen moeten laten zien hoe absurd de huidige situatie is.”

U bent niet erg hoopvol. Maar laten we er even vanuit gaan dat de huidige karikatuur van de verzorgingstaat wordt afgeschaft. Hoe ziet Nederland er dan uit?
“Om te beginnen zijn er veel minder subsidies. In principe houdt iedereen zijn inkomen. Laat daar iets vanaf gaan voor de typische overheidstaken, en omdat tien procent van de bevolking het anders niet redt. Ik wil echter benadrukken dat het hier niet alleen om een financiële kwestie draait. Het is heel belangrijk dat de begroting van de overheid klopt. Maar het gaat er vooral om dat we op een manier gaan denken die fundamenteel anders is. Nu is de overheid een ondersteuningsmachine, en vanuit deze functie vindt ze het gerechtvaardigd om burgers op uiteenlopende manieren geld te geven. Mijn standpunt staat daar diametraal tegenover. In het Nederland dat mij voor ogen staat, moet de overheid juist kunnen beredeneren waarom ze burgers geld afneemt.”

Bron: Trouw 7 januari 2014