´Ad fontes´ is het motto van Sebastien Valkenberg. Ofwel: terug naar de bron. In zijn columns, essays en spreekbeurten grijpt hij terug op het denkwerk van grote filosofen. Zij bieden het beste weerwerk tegen slordig redeneren, modieuze denkbeelden en fact free filosofie.

De oervader van Wikipedia

Bouncywikilogo

Iemands driehonderdste geboortejaar is vaak reden hem of haar te eren met uiteenlopende activiteiten. Maar bij de Franse denker Denis Diderot, die samen met Voltaire het boegbeeld is van de Franse Verlichting, is dat niet het geval. Hoe kan het dat er over hem geen lezingenreeksen worden gehouden en waar zijn de heruitgaven van zijn werk?

Het zal er mee te maken hebben dat het ondoenlijk is om Diderot opnieuw uit te geven. Hij is auteur van filosofische romans, maar deze werken staan in de schaduw van de ‘Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers’ (1751-1772), waarachter hij het brein was. Dit project laat zich slechts omschrijven in superlatieven. 28 delen, 18.000 pagina’s, ruim twintig miljoen woorden, 1900 gravures. Logisch dat geen uitgever erover peinst om dit mammoetwerk in zijn fondslijst op te nemen.

Daar komt bij dat papieren encyclopedieën uit de gratie zijn geraakt. Ze nemen zeeën van ruimte in en na een paar jaar beginnen ze gedateerd te raken. Hoe ouder, hoe waardelozer. De ‘Encyclopédie’ daarentegen onttrekt zich aan deze logica. Veel kennis is verouderd, maar een gaaf exemplaar is net zoveel waard als een kleine eengezinswoning.

Het gaat dan ook niet om zomaar een naslagwerk. “Het is een keerpunt in de intellectuele geschiedenis van Europa”, stelt de Duitse journalist Phlipp Blom, “waarbij de sceptische rede het won van de orthodoxie.” In ‘Het verdorven genootschap’ (2010) gaat hij uitvoerig in op de ontstaansgeschiedenis van de ‘Encyclopédie’ en de sleutelrol van Diderot daarin.

Censuur en argwaan

Wie iets wil weten, zoekt het op, tegenwoordig in internet-encyclopedie Wikipedia. Halverwege de achttiende eeuw was dat verre van vanzelfsprekend. Diderot leefde in de tijd van het ancien régime en had voortdurend te kampen met censuur. De totstandkoming van de ‘Encyclopédie’ werd dan ook met argwaan bezien.

Het project stond in alle opzichten haaks op de heersende mores. Dat begon al met de vorm. De artikelen waren alfabetisch gerangschikt. Nu is dat doodnormaal, toen was het revolutionair. “Daardoor zou de maatschappelijke én conceptuele hiërarchie meteen in het begin al geen rol meer spelen”, aldus Blom. “Pooiers en prinsen, kleermakers en koningen deelden dezelfde letter, dezelfde ruimte.”

Nog een aanwijzing dat Diderot de verspreiding van kennis belangrijker vond dan de eerbieding van de maatschappelijke conventies. De artikelen waren in het Frans geschreven. Heel lang was het Latijn de voertaal geweest voor intellectuelen en wetenschappers. Van de informatie in de ‘Encyclopédie’ kon een veel groter publiek kennis nemen, precies zoals de bedoeling was. Hij wilde ‘de manier veranderen waarop mensen denken’. Zo’n offensief achtte hij hard nodig, want er het gros van de heersende opnies kon de toets der rede niet doorstaan.

Het motto van de Verlichting luidt: ‘Durf te denken.’ Daartoe moet je wel kunnen beschikken over de meest recente kennis die door de zeef van de rede was gehaald. In die behoefte wilde Diderot voorzien. Aanvankelijk wilde hij slechts een Franstalige versie maken van de ‘Cyclopedia’, een tweedelige encyclopedie van de Engelse schrijver Ephraim Chambers. Gaandeweg begon het project een eigen leven te leiden en werd het doel om alle beschikbare kennis samen te brengen. Zelf nam Diderot zo’n 6000 artikelen voor zijn rekening. Een misschien nog indrukwekkender prestatie is het gezelschap dat hij bijeenbracht om de rest te schrijven. Voltaire, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau. Stuk voor stuk leverden ze bijdragen aan deze tour de force.

Wat trof de lezer aan als hij de ‘Encyclopédie’ open sloeg, behalve een lawine aan feitjes? Onder meer zag hij wat er met de Bijbel gebeurde als je die langs de meetlat van de rede legde. Neem het artikel over de Ark van Noach. Dat bevatte geen betoog van een dominee die waarschuwt voor de zonde, maar de conclusies van een nuchtere rekenmeester. De auteur vroeg zich af hoeveel diersoorten er op aarde waren. En hoeveel voedsel en water was er wel niet nodig voor al die beesten?

De resultaten waren even spectaculair als absurd. Het schip moet zo’n veertig miljoen liter water aan boord hebben gehad, 47.000 kubieke meter hooi enzovoort. Daarnaast was alleen een klein leger in staat om de stallen schoon te houden, terwijl alleen Noach en zijn drie zoons aan boord waren.

Sommige lemma’s van de ‘Encyclopédie’ waren vehikels voor het republikeinse of atheïstische gedachtengoed van Diderot en de filosofen van de Franse Verlichting, maar daarvan is hier geen sprake. Het lemma over de ark nam de Bijbel juist uiterst serieus. Precies zoals Maarten ‘t Hart het 250 jaar later zou doen in ‘De schrift betwist’. In deze bundeling van zijn NRC-columns polemiseert hij nauwelijks, hij past slechts close reading toe op de Bijbel en legde de incoherenties bloot.

Het kwam ‘t Hart op een stroom boze brieven van krantenlezers te staan. Diderot kon rekenen op fellere tegenstand. De analytische benadering van de ‘Encyclopédie’ had een vernietigende uitwerking op het geloof. Of zoals Blom het samenvat: of het nu opzet was niet, de Bijbel werd tegen zichzelf in stelling gebracht. Hoe kon een boek dat zei Gods woord te zijn tot zulke groteske conclusies leiden?

Aangezien de meeste censoren theoloog waren, lagen vooral de artikelen over het geloof en de Bijbel onder een vergrootglas. Ze kregen elk deel van de ‘Encyclopédie’ onder ogen voordat het mocht verschijnen. Op 24 juli 1749 grepen ze in. Op die dag kwamen twee politiebeambten Diderot arresteren. Ze brachten hem naar Fort Vincennes, aan de rand van Parijs.

Hachelijke onderneming

Na ruim drie maanden kwam hij vrij dankzij de inspanningen van een groep boekhandelaren. Dat gebeurde na lang aandringen bij het hoofd van de politie en de minister van binnenlandse zaken. Met liefde voor het vrije woord had de actie weinig te maken. Het belangrijkste argument van de verzamelde boekhandelaren: zonder Diderot geen ‘Encyclopédie’ en dat zou ten koste gaan van de werkgelegenheid.

Tegenwoordig is het moeilijk voorstelbaar dat het schrijven van encyclopedische lemma’s ooit zo’n hachelijke onderneming was. Zo lastig als het toen was, zo makkelijk is het nu. Iedereen met een computer en een internetaansluiting kan meetikken aan Wikipedia. Met verrassende gevolgen. Een paar jaar terug beoordeelde het wetenschapstijdschrift Nature de internetencyclopedie. Ze kan wedijveren met de prestigieuze ‘Encyclopdiae Britannica’. En dat zonder de medewerking van giganten als Voltaire, Montesquieu en Rousseau.

De ‘Encyclopédie’ mag in meerdere opzichten verouderd zijn. Dat geldt niet voor de achterliggende filosofie. Het Verlichtingsprogramma wordt nog steeds gevreesd. Dat bleek onlangs toen in Nigeria 26 studenten aan de landbouwuniversiteit in hun slaap werden vermoord. De naam van groep die de massamoord pleegde, zegt genoeg: Boko Haram. Dat betekent: Westers onderwijs is zondig. Dit moet namelijk op islamitische leest geschoeid zijn. Een ander voorbeeld is Malala Yousafzai die een aanslag van de Taliban maar net overleefde. Haar misdaad: ze wilde naar school. Emancipatie door je kennis te vergroten. Voor dit ideaal heeft Diderot zich zijn hele leven ingezet.

Bron: Trouw 5 december 2013