´Ad fontes´ is het motto van Sebastien Valkenberg. Ofwel: terug naar de bron. In zijn columns, essays en spreekbeurten grijpt hij terug op het denkwerk van grote filosofen. Zij bieden het beste weerwerk tegen slordig redeneren, modieuze denkbeelden en fact free filosofie.

De verlokking van vroeger

Harikalar_Diyari_Flintstones_06018_nevit

Welke holbewoner maakte gebruik van Twitter om te berichten over zijn leven? Zie hier de spagaat waar filosofe Marianne van Dijk in zit. Onlangs is ze het project ‘What about Wilma’ begonnen. Ze besloot het radicaal aan te pakken. Ze nam het sobere leefpatroon over van de mens 40.000 jaar geleden. Tegelijk kruipt ze achter de computer om haar ervaringen te delen via haar website (www.whataboutwilma.com) en Twitter. Eenentwintigste-eeuwser is bijna onmogelijk.

Uniek is het experiment van Van Dijk niet. Onlangs maakten tien mensen in Colorado een vergelijkbare tijdreis naar het stenen tijdperk. Overigens heeft elk tijdperk zijn eigen pleitbezorgers. Zo herbergt Amsterdam niet alleen een filosofische holbewoonster, maar ook Jo Teeuwisse, beter bekend als juffrouw Jo. Zij woont, kleedt en gedraagt zich zoals men dat in de jaren dertig deed. Een tijd die, zo meent ze, nog niet ‘zo gericht op consumeren, niet zo individualistisch’ was.

De hunkering naar vroeger is vaak verkapte maatschappijkritiek. Alleen valt het nog maar te bezien of het toen echt zoveel beter was. Verheerlijking van de geschiedenis ligt namelijk op de loer, of zelfs escapisme. De Duitse filosoof Nietzsche oordeelde hard over zulk vluchtgedrag. Zo verwordt maatschappijkritiek tot een vrijblijvende bezigheid. Het heden zal het altijd afleggen tegen een aaibare versie van het verleden.

Voor de verlokking van vroeger waarschuwde Nietzsche in zijn essay ‘Over nut en nadeel van de geschiedenis voor het leven’ (1874). Zoals de titel al zegt, kan het verleden leerzaam zijn. Dan moeten we er wel op de juiste manier mee omgaan. Prima als de grote geesten van weleer inspiratiebron zijn.

Gaat Van Dijk op deze manier in de leer bij de geschiedenis als ze zichzelf op rantsoen zet? In een trailer op haar website vraagt ze zich af welke dingen we écht nodig hebben. Heel weinig, is haar conclusie. De moraal van het verhaal: zie met hoeveel onnodige dingen we onszelf in de 21ste eeuw omringen. Ondertussen verschijnt de holbewoner als een edele wilde die zich nog níet liet foppen door de consumptiemaatschappij. Het is echter de vraag in hoeverre deze onbezoedelde figuur ooit echt bestaan heeft.

Zo idyllisch was het 40.000 jaar geleden niet. Ongetwijfeld bestonden er ongeschreven regels, maar een sterke overheid om de orde te handhaven was afwezig. Net zoals het ontbrak aan de hoogontwikkelde gezondheidszorg. De Engelse filosoof Thomas Hobbes zat er waarschijnlijk niet ver naast met zijn beroemde typering van de natuurtoestand: het menselijk bestaan is er ‘eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort’.

Dus op zijn minst heeft Van Dijk nogal selectief gewinkeld uit de geschiedenisboekjes. Nietzsche wees al op het gevaar van deze valkuil. De ‘monumentale’ benadering van het verleden leidt niet automatisch tot een eregalerij van groten wier daden tot voorbeeld strekken. Maar al te gemakkelijk, aldus Nietzsche, mondt zij uit in kritiekloze dweepzucht. ‘Aanzienlijke delen ervan worden vergeten, veracht en stromen voort als één ononderbroken grauwe vloed, en slechts enkele opgesierde feiten steken er als eilanden bovenuit.’

Die opgesierde feiten domineren ook het wereldbeeld van Marianne van Dijk. Er loopt dan ook helemaal geen holbewoner over de Amsterdamse grachten. Hooguit een soort copy paste-holbewoner

Bron: Trouw 4 juni 2013

Geef een reactie